درباره جنبش اجتماعی جدید 9 - شبکه اجتماعی چیست؟

شاید یکی از علل توجه روزافزون به شبکه‏های اجتماعی، نقش غیر قابل انکار آن‏ها در سرمایه اجتماعی باشد. گفته شده سرمایه اجتماعی رابطه مکرر بین افراد است.(44) این روابط اغلب درون شبکه‏ها سامان می‏یابند. شبکه‏ها به عنوان یکی از مؤلفه‏های سرمایه اجتماعی نتیجه و پیامدِ روابط اجتماعی می‏باشند. روابط اجتماعی در فرهنگ علوم اجتماعی بدینگونه تعریف شده است: رابطه به معنای ارتباطی است از هر نوع بین دو یا چند واقعیت، این ارتباط می‏تواند به صورت مستقل، متقابل یا بهم پیوسته باشد. (45) وبر منظور از روابط اجتماعی را ارتباط و وابستگی متقابل انسانها و جهتگیری رفتاری آن‏ها دانسته است.(46)

درک روابط اجتماعی به عنوان مجموعه‏هایی از شبکه‏ها ما را قادر میسازد که ساختار روابط اجتماعی را تشخیص دهیم (به عنوان مثال اینکه آیا مردم یکدیگر را می‏شناسند و ماهیت روابط آن‏ها چه می‏باشد) و هم چنین ما را قادر به تشخیص محتوای این روابط می‏گرداند (برای مثال علت حضور در پشت بام و فریاد الله‏اکبر یا برعکس) (47) جنبش‏های اجتماعی نه تنها سرشار از رابطه‏اند بلکه خود تولید کننده انبوهی از رابطه‏ها هستند. حاضران در جنبش به تدریج و پس از همیابی در مراسم‏ها، دعوت‏ها و اعتراض‏های جمعی در فضایی متکی به اعتماد متقابل و ارزش‏های مورد توافق بنیاد روابط خود راپی ریزی می‏کنند و پس از آن هر روز و در هر کنش جمعی بر عمق و گستره این روابط می‏افزایند.

در تعریف عام، یک شبکه اجتماعی، «گروهی از افراد وابسته به یکدیگر» است که معمولاً یک «ویژگی مشترک» دارند. برای مثال، آن‏ها ممکن است علاقمندان یک ایده یا روش فکری، سیاسی یا اجتماعی باشند، ممکن است یک ورزش خاص را دوست داشته باشند و یا ممکن است شغلی مشابه داشته و همکار باشند. در سطح خرد، خانواده و گروه دوستان، ویژگی‏های شبکه را دارند. 

یک فرد، همزمان می‏تواند به بیش از یک شبکه تعلق داشته باشد. گذشته از خانواده، یک فرد ممکن است عضوی از شبکه‌های جداگانه ارتباطات مبتنی بر مجاورت و همسایگی، علائق تفریحی، شغلی، جنسیتی، خانوادگی، سیاسی، مذهبی، و گروه‌بندی قومی و ملی خود باشد. هر یک از این گروه‌بندی‏ها ممکن است هنجارهای مختلف و طیفی از انتظارات و تعهدات متقابل ایجاد کند و ممکن است سطوح متفاوتی از اعتماد عمومی نسبت به دیگرانی که در درون و یا خارج از گروه‌بندی قرار دارند را فراهم نمایند.(48) شبکه‏ها توانایی آن را دارند تا بدون هیچ نوع محدودیتی گسترش یابند و با گروه‏های جدید تا زمانی که از کد ارتباطی مشترکی استفاده می‏کنند، هم‏بسته شوند (49).

گاه شبکه‏ها «به صورت یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد» تعریف می‏شوند. به عبارتی می‏توان گفت یک شبکه شامل گروهی از افراد است که در هنجارها یا ارزش‏های فراتر از ارزش‏ها و هنجارهای لازم برای داد و ستدهای متداول روزانه، اشتراک دارند. بطور کلی این هنجارها از نوع ساده و دو سویه تا یک نظام ارزشی پیچیده را در بر می‏گیرند. البته نکته مهم و محوری در این تعریف این است که شبکه‏ها بر مبنای هنجارها و ارزش‏های غیر رسمی مشترک بنا می‏شوند.

از این منظر اصولاً شبکه‏ها اغلب جنبه‏ای غیر رسمی دارند. همه ما در روابط روزمره به طور خود‏آگاه یا ناخودآگاه مجموعه‏ای از ارزش‏های عام اجتماعی را رعایت می‏کنیم و بدون آنکه با دیگران در باره آن‏ها بحث یا توافقی کرده باشیم‏، آن‏ها را نقض نمی‏کنیم. روابط والدین با فرزندان، رابطه معلم با شاگرد، رابطه مدیر و کارکنان، رابطه دوستان هم سن و سال همه در چارچوب این نوع ارزش‏های عام برقرار می‏شوند. شبکه‏ها اغلب علاوه بر توجه به این ارزش‏ها به تدریج موازین و اصول دیگری را نیز مورد نظر قرار می‏دهند که در نتیجه سطح ارتباط بین اعضای شبکه را ارتقا می‏دهد.

روابط بین همکاران زمانی که علاوه بر ضرورت‏های حرفه‏ای جنبه‏های سیاسی یا اجتماعی یا فرهنگی پیدا می‏کند به سرعت استعداد آن را خواهد یافت تا شبکه جدیدی با ارزش‏های فراتر از چارچوب حرفه‏ای را بنا کند. جنبش‏های اجتماعی ارزش‏ها، فرهنگ و هویت خاص خودشان را تولید می‏کنند و به این ترتیب زمینه‏ساز ایجاد شبکه‏های جدید یا ارتقای شبکه‏های قبلی می‏شوند که کارکرد آن‏ها در جنبش‏ها بسیار مهم و حیاتی خواهد بود. بنابر این شبکه‏ها در عین حال که از ارزش‏های جنبش بهره‏مند می‏شوند، خود نیز به باز تولید این ارزش‏ها در روابط اعضای شبکه و رابطه با دیگر شبکه‏ها می‏پردازند.

بنابر این تحلیل شبکه‏های اجتماعی بر تماس‏ها و پیوندها، ارتباطات، وابستگی‏های گروهی و جلساتی تأکید می‏کند که یک فرد را به دیگری مرتبط می‏سازد، این ارتباط‏ها را نمی‏توان در سطح خصوصیات یا نگرش‏های اعضای منفرد شبکه تنزل داد(50). بنابر این شبکه‏ها را می‏توان به عنوان واحد‏های سازمانی جنبش‏های اجتماعی و عامل رشد سرمایه اجتماعی در جنبش محسوب کرد.